Samenwerking in de bouw: het instrument
-
mr. N. (Natasja) van Wijk-van GilstWetenschappelijk medewerker / Redacteur -
ir. M.C. (Malcolm) AalsteinVisiting Research Fellow
Datum bericht: 6 januari 2026
More than meets the eye!
Deze blog is de zesde in een serie van blogs die recent werd aangekondigd in het Tijdschrift voor Bouwrecht (TBR). Malcolm Aalstein en Natasja van Wijk – van Gilst1 maken in deze serie de opzet het tussenresultaat van het DPS-onderzoeksprogramma toegankelijk voor het brede publiek. In deze blog bespreken zij het hart van het onderzoeksraamwerk: het instrument.
Deelproject Samenwerking (DPS)
De bouwsector is op zoek naar manieren om de samenwerking tussen de betrokken actoren te versterken. Maar welke instrumenten zijn effectief in het bevorderen van samenwerking? Hoe zijn deze instrumenten juridisch in te bedden? En ook, wanneer is feitelijk sprake van een effectieve samenwerking?
Deze vragen noopte het Instituut voor Bouwrecht (IBR) en de Vrije Universiteit Amsterdam (VU) tot een onderzoek naar de juridische operationalisering van op samenwerking gericht gedrag in de bouw (hierna: DPS).2
Onlangs is het eerste tussenresultaat van dit deelonderzoek verschenen: een working paper waarin een raamwerk wordt gepresenteerd waarmee instrumenten die gericht zijn op het bevorderen van ‘op samenwerking gericht gedrag’ op een systematische, consistente en eenduidige wijze kunnen worden geanalyseerd.
De zesde in een serie
Malcolm Aalstein en Natasja van Wijk willen het onderzoek en het raamwerk in een serie van behapbare bijdragen toegankelijk maken voor het brede publiek. Zij hopen hiermee de discussie in de sector over het onderzoek en ook over de inrichting en effectiviteit van de instrumenten op gang te brengen.
In deze zesde bijdrage geven zij een korte introductie op ‘het instrument’.
Centraal onderdeel van het raamwerk: Instrument
Het onderdeel ‘instrument’ vormt het hart van het onderzoeksraamwerk.
Instrumenten omvatten werkwijzen, technieken, afspraken of tools die worden ingezet om het samenwerkingsverband te structureren en te ondersteunen. Het doel van deze instrumenten is om bij te dragen aan het behalen van de doelen die binnen het samenwerkingsverband worden nagestreefd. Deze instrumenten kunnen invloed uitoefenen op verschillende aspecten van het samenwerkingsverband, zoals de organisatie, de werkwijze en de interactie tussen de betrokken actoren, waaronder organisaties, teams en individuen.
In de praktijk is de diversiteit aan instrumenten groot.3 Instrumenten verschillen zowel in de wijze waarop zij werken als de wijze waarop zij juridisch zijn geoperationaliseerd. Denk aan de verschillen tussen instrumenten als werkafspraken, protocollen, werkvormen zoals de Project Start-Up, systemen zoals VISI en BIM of begeleiding door een projectcoach.
In het paper beschrijven we dat instrumenten verschillen met betrekking tot het actorniveau4 en het domein5 waar zij binnen het samenwerkingsverband op aangrijpen en het soort doelen6 die met de toepassing van instrumenten worden beoogd. Ook dat instrumenten verschillende stadia van volwassenheid7 kennen en niet statisch8 zijn. Maar in dit blog beperken we ons tot de karakteristieken.9
Karakteristieken van het instrument
De karakteristieken zeggen iets over hoe een instrument werkt. De mate waarin deze karakteristieken een rol spelen in de effectiviteit is mede onderwerp van het onderzoek.
- Het instrument heeft een stimulerende of repressieve werking.
- Het instrument heeft een indirecte of directe werking.
- Het instrument is principle-based of rule-based geoperationaliseerd.
- Het instrument is als een inspanningsverplichting of als een resultaatsverplichting geoperationaliseerd.
- Het instrument is juridisch bindend of niet-bindend.
- Het instrument heeft een preventieve of curatieve werking.
- Het instrument is eenzijdig of door actoren gezamenlijk gedefinieerd.
- Het instrument heeft een eenzijdige of meerzijdige werking.
- Het instrument bewerkstelligt in meer of mindere mate integratie van samenwerking.
Om de lezer een eerste indruk te geven, bespreken we kort één van de karakteristieken. Voor meer duiding en achtergrond verwijzen we graag naar de working paper.
Karakteristiek 3: Principle-based versus rule-based instrumenten
Principle-based instrumenten geven een abstracte of algemeen geformuleerde beschrijving van de handelswijze, doelen of resultaten die de betrokkenen willen realiseren. Zij adresseren de ‘hogere doelen’ of na te leven principes en bieden flexibiliteit en ruimte om deze afhankelijk van de context en de specifieke omstandigheden van het moment te realiseren. Andersom kan de abstracte formulering aanleiding geven tot interpretatieverschillen in de tijd of tussen de actoren.10
Aangenomen wordt dat in complexe projecten, waar omstandigheden voortdurend veranderen en niet alles vooraf te overzien of te regelen is, (ook) principle-based instrumenten van belang zijn. In dergelijke projecten zijn de onderlinge afspraken onvermijdelijk incompleet – eenvoudigweg omdat niet alles te voorzien of te specificeren valt.11 Hier bieden principle-based afspraken een alternatief voor gedetailleerde en rigide contractvoorwaarden door algemeen geaccepteerde sociale waarden/principes, zoals eerlijkheid, redelijkheid en integriteit, expliciet op te nemen in formele contracten als leidende principes. Deze principes kunnen vervolgens richting geven aan het handelen van de actoren in gevallen waarvoor in het contract geen nadere voorziening is getroffen.12
Samenwerkingsprincipes of Guiding Principles13 zijn voorbeelden van een principle-based instrumenten. Een samenwerkingsprincipe kan als volgt luiden:
Wederkerigheid; Actoren zijn gecommitteerd aan een gebalanceerde uitwisseling en aan het realiseren van wederzijds voordeel en wederzijds begrip. Zij erkennen dat voortdurend geven en nemen nodig is en dat ieder zijn unieke sterke punten en middelen inbrengt in dienst van de gezamenlijke visie.
Rule-based instrumenten14 daarentegen beschrijven in concrete en gedetailleerde termen voor hoe actoren moeten handelen of waar het resultaat van hun handelen aan dient te voldoen. Een essentieel kenmerk van principle-based instrumenten is derhalve dat zij actoren aanzienlijke interpretatieruimte biedt, terwijl een essentieel kenmerk van een rule-based instrument is dat het slechts weinig of geen speelruimte laat. Het is denkbaar dat onder bepaalde omstandigheden, juist bepalingen en afspraken die te karakteriseren zijn als rule-based, effectief zijn.
Sommige auteurs beschrijven regels ook als “toepasbaar op een alles-of-niets-manier”. Omdat regels gedetailleerd zijn en voorschrijven welke actie moet worden ondernomen of welke juridische gevolgen optreden als bepaalde feiten zich voordoen, moet erop worden gelet dat ze niet met elkaar in conflict komen. Regels die met elkaar in conflict zijn, kunnen niet blijven co-existeren. Als principes met elkaar in conflict zijn, moeten ze tegen elkaar worden afgewogen. Zelfs wanneer ze met elkaar in conflict zijn, kunnen ze blijven co-existeren.
Hoewel het in theorie eenvoudig is om onderscheid te maken tussen principle-based en rule-based, is dit onderscheid in de praktijk echter vaak niet makkelijk te maken. Dit komt doordat veel van die kaders een combinatie van beide benaderingen zijn, aangezien zij zowel algemene ‘principes’ als concrete ‘regels’ bevatten. Het is dan ook de vraag hoe de juiste balans te vinden tussen de twee.
Onderzoek en raamwerk toegankelijk gemaakt
In deze en de voorgaande bijdrage en gastcolumn hebben we kort de aanleiding, achtergrond en het nut beschreven van het onlangs verschenen working paper ‘Samenwerking in de bouw juridisch operationaliseren: wat werkt (niet)?’. Daarnaast zijn we ingegaan op de vraag: wat is samenwerking? en hebben we de onderzoeksopzet kort toegelicht. Ook is het eerste verkennende literatuuronderzoek besproken.
In hierna volgende bijdragen praten we u graag bij over het resultaat van het onderzoek (waaronder het nut en de werking van het raamwerk, de onderdelen van het raamwerk) en ‘de bijvangst’ – een aantal bijzondere inzichten die we gaandeweg hebben opgedaan. We hopen hiermee de discussie in de sector op gang te brengen over het onderzoek en over juridische inbedding van instrumenten die op samenwerking gericht gedrag bevorderen.
Onderzoek en raamwerk toegankelijk gemaakt
In deze en de voorgaande bijdrage en gastcolumn15 hebben we kort de aanleiding, achtergrond en het nut beschreven van het onlangs verschenen working paper ‘Samenwerking in de bouw juridisch operationaliseren: wat werkt (niet)?’. Daarnaast zijn we ingegaan op de vraag: wat is samenwerking? en hebben we de onderzoeksopzet kort toegelicht. Ook is het eerste verkennende literatuuronderzoek besproken.
In hierna volgende bijdragen praten we u graag bij over het resultaat van het onderzoek (waaronder het nut en de werking van het raamwerk, de onderdelen van het raamwerk) en ‘de bijvangst’ – een aantal bijzondere inzichten die we gaandeweg hebben opgedaan. We hopen hiermee de discussie in de sector op gang te brengen over het onderzoek en over juridische inbedding van instrumenten die op samenwerking gericht gedrag bevorderen.
Voor blog 5: Samenwerking in de bouw: overzicht van het raamwerk, Het raamwerk als basis voor systematisch en eenduidig onderzoek, klik hier.
Voor blog 4: Resultaten van het eerste literatuuronderzoek van het Deelproject Samenwerking (DPS) – ‘Down the rabbithole’, klik hier.
Voor blog 3: ‘Samenwerking in de bouw: Onderzoeksopzet Deelproject Samenwerking (DPS)’, klik hier.
Voor blog 2: ‘Samenwerking in de bouw: wat is samenwerking? Over hoe een definitie het perspectief van het onderzoek kan bepalen’ klik hier.
Voor blog 1: ‘De aanleiding en de noodzaak van het onderzoek naar het juridisch operationaliseren van “samenwerking” in de bouw’ klik hier.
Voetnoten
- Malcolm Aalstein is visiting research fellow bij het Instituut voor Bouwrecht, werkzaam bij de gemeente Amsterdam als adviseur Markt & inkoop en als onafhankelijke zelfstandige werkzaam in conflictmanagement en mediation in de bouw. Natasja van Wijk – van Gilst is wetenschappelijk medewerker bij het Instituut voor Bouwrecht. ↩︎
- ‘Samenwerking in de bouw juridisch operationaliseren: wat werkt (niet)? Een raamwerk voor onderzoek naar de werking en effectiviteit van juridisch geoperationaliseerde instrumenten die op samenwerking gericht gedrag van actoren bij een bouwproces zouden kunnen bevorderen’, Den Haag Instituut voor Bouwrecht 2025 (versie september 2025), hierna: working paper. Zie ook par. 1.3 working paper.
Zie over dit onderzoeksproject par. 1.3 en par. 2.2 working paper. Zie ook https://www.ibr.nl/onderzoekskader-een-coherent-en-toekomstbestendig-stelsel-van-aanbestedings-en-juridisch-administratieve-kaders-voor-de-bouw/. ↩︎ - Zie voor voorbeelden ook paragraaf. 2.2.1. ‘Instrumenten’ van het working paper. ↩︎
- Zie paragraaf 3.1 ‘Eerste onderdeel van het raamwerk: Instrument’ van het working paper. ↩︎
- Zie paragraaf 3.1 ‘Eerste onderdeel van het raamwerk: Instrument’ van het working paper. ↩︎
- Zie paragraaf 3.2 ‘Tweede onderdeel van het raamwerk: Doelen van het instrument’ van het working paper. ↩︎
- Zie paragraaf 3.1.2 ‘Volwassenheid van een instrument’ van het working paper. ↩︎
- Zie paragraaf 3.1.1 ‘Instrumenten zijn niet statisch’ van het working paper. ↩︎
- Zie paragraaf 3.1.3 ‘Karakteristieken van het instrument’ van het working paper. ↩︎
- Arjoon, S. (2006). Striking a balance between rules and principles-based approaches for effective governance: A risks-based approach. Journal of Business Ethics, 68(1), 57-61. ↩︎
- Winch, G. M. (2015). Project organizing as a problem in information. Construction management and economics, 33(2), 106-116. ↩︎
- Frydlinger, D., & Hart, O. (2024). Overcoming contractual incompleteness: The role of guiding principles. The Journal of Law, Economics, and Organization, 40(3), 625-647. ↩︎
- Frydlinger, D., & Hart, O. (2024).), 625-647. ↩︎
- Zie voor meer hierover: Chris Jansen, Rianne Jacobs & Frank van Ommeren, ‘Regulating Competitive Tendering of Limited Rights: Principle-Based, Rule-Based, and Integrated Approaches’, in: Chris Jansen, Frank van Ommeren, Johan Wolswinkel, and Sue Arrowsmith (eds.), Optimising Public Interests through Competitive Tendering: Concept, Context and Challenges, Cambridge University Press 2025 en Arjoon, S. (2006), p. 53-82. ↩︎
- Voor de gastcolumn ‘De aanleiding en de noodzaak van het onderzoek naar het juridisch operationaliseren van “samenwerking” in de bouw’ klik hier. ↩︎
Gerelateerde publicaties
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
-
+ Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
